BÀI 2: VẺ ĐẸP CỔ ĐIỂN

KHỞI ĐỘNG
Em hiểu thế nào là đảo ngữ?

I. LÍ THUYẾT

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT
BIỆN PHÁP TU TỪ ĐẢO NGỮ

1. Ví dụ
Tìm nơi thăm thẳm rừng sâu
Bập bùng hoa chuối, trắng màu hoa
ban.
(Nguyễn Đức Mậu, Hành trình của
bầy ong)

?Tìm những từ được đảo vị trí trong
các câu thơ? Bộ phận nào trong câu
được đảo?(VN)
Nếu không đảo ngược ý của câu thơ
có khác không?
Đảo từ ngữ có tác dụng gì trong diễn
đạt?

I. LÍ THUYẾT

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT
BIỆN PHÁP TU TỪ ĐẢO NGỮ

1. Ví dụ:
2. Nhận xét:
3. Ghi nhớ:

- Đảo ngữ trong tiếng Việt là một hình thức
tu từ có đặc điểm: thay đổi vị trí thông
thường của một từ, cụm từ trong câu nhưng
không làm mất đi quan hệ cú pháp vốn có,
nhằm mục đích nhấn mạnh, thể hiện cảm xúc
của người viết hoặc tạo hình ảnh, đường nét,
màu sắc.
- Biện pháp tu từ đảo ngữ có hai hình thức cơ
bản: đảo các thành tố trong cụm từ và đảo
các thành phần trong câu. Tác dụng chính
của biện pháp tu từ này là nhấn mạnh nội
dung biểu đạt ở từ ngữ được đảo lên trước.

Nhận xét: -Thông thường, trong tiếng Việt, tính
từ thăm thẳm được đặt sau cụm từ rừng sâu.
Nhưng ở dòng thơ thứ nhất, tính từ thăm thẳm
đã được đảo vị trí lên trước nhằm nhấn mạnh
không gian hoang vắng, nguyên sơ của rừng
già.
-Tương tự, ở dòng thơ thứ hai, có sự thay đổi
trật tự cú pháp của hai thành phần trong các vế
câu: vị ngữ (bập bùng, trắng) được đảo lên
trước chủ ngữ (hoa chuối, hoa ban). Việc đảo
trật tự này có tác dụng làm nổi bật màu đỏ của
những bông hoa chuối rừng như ngọn lửa giữa
ngàn xanh và không gian tràn ngập sắc trắng
của hoa ban

Vậy em hiểu thế nào là biện pháp tu
từ đảo ngữ và tác dụng của nó?

I. THỰC HÀNH

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT
BIỆN PHÁP TU TỪ ĐẢO NGỮ

Bài 1 (trang 45 sgk Ngữ văn 8 Tập 1): 

Các câu thơ câu văn có sử dụng biện pháp
tu từ đảo ngữ:
a. Lặn lội thân cò khi quãng vắng
    Eo sèo mặt nước buổi đò đông.
b. Xóm làng xanh mát bóng cây
    Sông xa trắng cánh buồm bay lưng trời.
d. Sấp ngửa, chị chạy vào cổng, quẳng cả rổ
mẹt, mê nón xuống sân, rồi vội vàng chị
vào trong nhà.

Chỉ ra câu thơ, câu văn có sử dụng biện pháp tu
từ đảo ngữ trong các trường hợp sau:

a. Lặn lội thân cò khi quãng vắng

Eo sèo mặt nước buổi đò đông.
(Trần Tế Xương, Thương vợ)
b. Xóm làng xanh mát bóng cây
Sông xa trắng cánh buồm bay lưng trời
(Trần Đăng Khoa, Quê em)
c. Chị Dậu về đến đầu nhà đã nghe tiếng khóc
khàn khàn của hai đứa trẻ. Sấp ngửa, chị chạy
vào cổng, quẳng cả rổ mẹt, mê nón xuống sân,
rồi vội vàng chị vào trong nhà.
(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

I. THỰC HÀNH

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT
BIỆN PHÁP TU TỪ ĐẢO NGỮ

Bài 2 (trang 45 sgk Ngữ văn 8 Tập 1): 

a. Các câu thơ sử dụng biện pháp tu từ đảo ngữ trong đoạn
thơ:
Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông chợ mấy nhà
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
b. Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ đảo ngữ trong
từng câu thơ:
-  Nghệ thuật đảo ngữ nhấn mạnh vào dáng “lom khom”
của những chú tiều, cái “lác đác” của mấy ngôi nhà ven
sông kết hợp các từ chỉ số lượng ít ỏi “vài”, “mấy” khiến
cho hình bóng con người đã nhỏ lại càng nhỏ hơn, cuộc
sống đã hiu quạnh lại càng hiu quạnh hơn. 
- Nghệ thuật đảo ngữ “nhớ nước”, “thương nhà” nhấn
mạnh vào tiếng kêu của con quốc và cái gia gia. Những âm
thanh của cuốc kêu cũng chính là nỗi lòng của Bà Huyện
Thanh Quan. Chữ vừa ghi âm thanh nhưng đồng thời còn
bộc lộ tâm trạng, ý tứ của tác giả, qua đó làm nổi bật tâm
trạng, nỗi niềm của nữ sĩ. 

a. Chỉ ra các câu thơ sử dụng biện pháp tu

từ đảo ngữ trong đoạn thơ.
b. Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ
đảo ngữ trong từng câu thơ.

Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông chợ mấy nhà
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
(Bà Huyện Thanh Quan, Qua Đèo Ngang)

I. THỰC HÀNH

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT
BIỆN PHÁP TU TỪ ĐẢO NGỮ

Câu 3 (trang 46 sgk Ngữ văn 8 Tập 1): 
a. Nhấn mạnh khung cảnh chạy giặc. Những
đứa trẻ phải bỏ nhà, chạy lơ xơ. Bầy chim bị
mất ổ dáo dác bay. Một khung cảnh hỗn
loại, xơ xác, tan thương.
b. Nhấn mạnh bức tranh thiên nhiên Gò Me
sinh động, tươi mát, tràn ngập sức sống với
thiên nhiên trù phú, và sự bình yên, thư thả
với các hình ảnh bình dị.
c. Nhấn mạnh cảnh ồn ào, tấp nập trên bến
khi đón thuyền về và niềm vui trước những
thành quả lao động, gợi ra một sức sống,
nhịp sống náo nhiệt.
 

Nêu tác dụng của biện pháp tu từ đảo ngữ trong
các đoạn thơ sau:
a. Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy
Mất ổ bầy chim dáo dác bay.
(Nguyễn Đình Chiểu, Chạy giặc)
b. Con đê cát đỏ cỏ viền
Leng keng nhạc ngựa ngược lên chợ Gò.
(Hoàng Tố Nguyên, Gò Me)
c. Ngày hôm sau ồn ào trên bến đỗ
Khắp dân làng tấp nập đón ghe về.
(Tế Hanh, Quê hương)

DẶN DÒ
-Hoàn thành bài tập vào vở.
-Soạn bài: Ca Huế trên sông Hương